Zaten açık deliller yalanlayıcıları îmana sevketmez. Çünkü onların îman etmelerini engelleyen husus samimi niyet değildir. Yani îman niyetleri eksik de onun için inanmıyor değiller. Asıl onlarda bulunmayan husus; gerçekler karşısında açık bir gönül, yüce bir his ve hidayete yöneliştir. Onlarda eksik olan nokta hakikatları karşılayıp onunla faaliyet icra etmek ve gerçekleri kabullenmek için gerekli olan diri bir fıtrattır. Onlar gönüllerini hidayet dalgalarına çevirmediklerine, îman işaretlerini almadıklarına göre, Allah kalplerini mühürlemiş ve kapamıştır. Ve bundan sonra da bu hakikatları alıp benimseyecek ve kabullenecek değildirler:

ler, fakat onlar evvelce yalan saydıklarına (yine) inanmamışlardı. Zaten Allah da kâfirlerin kalplerini böylece mühürler...

102 — Onlarm çoğunda ahde vefa görmedik. Onların çoğunu fâsık, mütecaviz bulduk.

İşte bunlar Allah tarafından bildirilen haberler. Rasulullah da daha önce bunu biliyor değildi. Sadece Allah’ın vahyi ve talimatıdır bunlar: «Peygamberleri, onlara en açık burhanları getirip göstermişlerdi»...

Ne var ki bu açık deliller onlara fayda sağlamadı. Ve o delilleri gördükten sonra da daha önce olduğu gibi yalanlamalarına devam ettiler. Bu deliller gelmeden önce yalanlayıp inanmadıkları gibi geldikten sonra da inanmadılar. Zaten açık deliller yalanlayıcıları îmana sevketmez. Çünkü onların îman etmelerini engelleyen husus samimi niyet değildir. Yani îman niyetleri eksik de onun için inanmıyor değiller. Asıl onlarda bulunmayan husus; gerçekler karşısında açık bir gönül, yüce bir his ve hidayete yöneliştir. Onlarda eksik olan nokta hakikatları karşılayıp onunla faaliyet icra etmek ve gerçekleri kabullenmek için gerekli olan diri bir fıtrattır. Onlar gönüllerini hidayet dalgalarına çevirmediklerine, îman işaretlerini almadıklarına göre, Allah kalplerini mühürlemiş ve kapamıştır. Ve bundan sonra da bu hakikatları alıp benimseyecek ve kabullenecek  değildirler:

«Zaten Allah kâfirlerin kalplerini böylece mühürler»...

Ayrıca o geçmiş milletlerin tecrübeleri umumiyetle yaygın olan bir insan tabiatını da açığa çıkarmaktadır:

«Onların çoğunda ahde vefa görmedik. Onların çoğunu fasık ve mütecaviz bulduk,»...

Burada işaret edilen ahid olabilir ki bu sûrenin sonunda zikri geçen ve Allah tarafından insanoğlunun fıtratından alınmış olan ahiddir: «Rabbın insanoğlunun sulbünden soyunu çıkarmış, onlara: “iten sizin Rabbiniz değil miyim?” demiş ve buna kendilerini şahid tutmuştu. Onlar da “evet şahidiz” demişlerdi.»... Olabilir ki bu ahidlerinden önce geçen ve peygamberlere inanmış olan geçmişlerine verilen îman ahdidir. Sonra onların peşinden gelenler doğru yoldan şaşmışlar ve her cahiliyet sisteminde olduğu gibi İlâhî gerçeklerden uzaklaşmışlardır. Nitekim birbiri peşi sıru gelen nesiller yuvaş yavaş sapıklığa düşerler ve bir müddet sonra îman ahdinden çıkarak cahiliyet bataklığına dalarlar. Burada bahis mevzuu edilen ahid ne şekilde olursa olsun bu açıklamada ortaya çıkan gerçek; o memleketlerde yaşayanların çoğunun ahdine sadakat göstermeleri, verdikleri sözde sebat etmemeleridir. Onlar her an değişip duran arzu ve heveslere kapılmakta, İlâhî ahdin icap ettirdiği mükellefiyetlere dayanmayan, doğru yolda yürümeyen bir tabiata sahip bulunmaktadırlar:

«Onların çoğunu fasık, mütecaviz bulduk»...

Onların çoğu Allah’ın dininden çıkmış ve eski ahdi çiğnemişlerdi... İşte arzu ve heveslere tabi olmanın, Allah’a verilen alıdi bozmanın ve durmadan değişmenin neticesi budur. Kim Allah’a verdiği ahde sımsıkı sarılmazsa, Allah’ın gösterdiği istikamette doğruca yürümezse, Allah’ın hidayetini kendisi için rnürşid edinmezse elbette ayrı ayrı yollara sapacak, sapıklığa dalacak, fasıkların arasına girecektir... Ve işte böyle olmuştur o memleketlerin ahalileri de. En sonunda aynı âkibete düşmüşlerdir...