Mekân itibâriyle; üzerinde beşeriyetin yaşamakta olduğu şu Yeryüzünü içine aldığı gibi; eni yeryüzüyle gökler kadar olan Cenneti ve milyarlarca seneden beri yeryüzünden gelip geçen nesillerin hepsine yetecek genişlikteki Cehennemi ile birlikte âhiret yurdunu da ihtiva etmektedir.

t ak onlara münasip gördüğü bu İslâmiyet; şüphesiz ki : hakikati IvAtııil, bünyesi mütekâmil ve yeknesak bir hayat düstûrudur. On-• laki ıılûhiyyet gerçeği ile âhiret hayâtının hakikati birleştirilip lök temel üzerine oturtulmuştur. Böylece itikadı, şer’î ve ahlâkî değerler birleştirilip yuğrularak mütekâmil bir din meydana gelmektedir.

Şüphesiz; — İslâm düşüncesindeki — hayatın mânası; beşer ömrünün teşkil ettiği şu kısa zaman değildir. Hatta bu mânayı ne bir milletin yüzyıllar süren ömrü, ne de bütün beşerin süregelen bayatı ifade edebilir.

İyi bilinmelidir ki; — İslâm düşüncesindeki hayat mefhûmu; âhiret hayatına inanmayarak onu hesâba katmamak gafletine düşenlerin tadını tattıkları şu kısa zamandan apayrı *bir şeydir. İslâm tasavvurundaki hayat; zamanın sonsuzluğunu, ufukların genişliğini, âlemlerin derinliğini ve hakikatin çeşitlerini içine alan bir hayattır.

İslâm düşüncesinde— hayat, şu görünen dünya hayatını İçine aldığı gibi, zamanda uzayarak, dünya hayatının ona nisbeten gündüzün bir saati kadar kaldığı ve mikdârını Allah’tan başka kimsenin bilemediği âhiret hayatını da içine almaktadır.

Mekân itibâriyle; üzerinde beşeriyetin yaşamakta olduğu şu Yeryüzünü içine aldığı gibi; eni yeryüzüyle gökler kadar olan Cenneti ve milyarlarca seneden beri yeryüzünden gelip geçen nesillerin hepsine yetecek genişlikteki Cehennemi ile birlikte âhiret yurdunu da ihtiva etmektedir.

Âlemleri kucaklamasına gelince : Şu görünen kâinata şâmil okluğu gibi, her türlü hakikatlarını Allah’tan başka kimsenin bilemediği gayb âlemini de içine almaktadır. Hakkında Allah’ın bildirdiğinden başka bir bilgimiz olmayan O, gayb âlemi, ölüm ânı ile hışlayıp âhiret hayatıyla sonuçlanır. Ölüm âlemi ile âhiret âleminin her ikisi de Allah’ın bize açıklamadığı birer gayb âlemidirler. Ve her ikisinde de insanın hayatı ancak Allah’ın bildiği sûrette devam edip gidecektir.

Mahiyeti itibâriyle hayat: Dünya hayatındaki şu mâruf yaşayışı içine aldığı gibi, Cennet ve Cchenem de bu hayatı andıran ve
Sûre : 6 En’.-ım Sûresi

FÎZILÂL-tL KUR’AN

I 55

ikinci hayat dediğimiz âhiret yaşayışını da, içine almaktadır. Yanında dünya hayatının sinek kanadı kadar dahi bir mâna ifade etmeyen âhiret hayatı, dünyadakinden çok daha fevkalâde tad ve lezzetlerle donatılmış olacaktır.

İnsanoğlunun —İslâm tasavvurundaki— şahsiyeti, işte büyİrsine; zamanın sonsuz mesafesini, mekânıp hudutsuz ufuklarını, hayat ve âlemlerin bitmeyen derinlikleriyle yüceliklerini içine al maktadır. Bu tasavvur bütün kâinatla birlikte insan mevcudiyeli-ni de ihtiva ediyor... Değerleriyle, hayatla ilgili her türlü vasıflarıyla... Öbür tarafta; Âhirete inanmıyan kimselerin ise, kâinat vr insanın mevcûdiyeti hakkındaki düşünceleri o nisbette daralmaktadır. Onlar kendilerini, düşüncelerini, değer ve mücadelelerini ..a dece dünya hayatının o belirsiz, daracık çukuruna sığdırmaya çalışmaktadırlar.

İşte, tasavvurda husûle gelen bu farktan, değerlerde ve nizam lardaki anlayış farkı doğmakta, bu dinin nasıl mütekâmil ve yek nesak bir hayat düstûru olduğu tecelli etmekte; bu din ve düstûrun binasındaki düşünce, inanç, ahlâk, şeriat, nizam ve âhiret hayatının değeri böylece ortaya çıkmaktadır.

Bu kadar geniş ölçüdeki zaman, mekân, âlemler ve lezzetleri kucaklayıp yaşıyan bir insan, elbetteki dar delikte yaşıyan, sadı r, dünya hayatı için mücâdele eden, kendine yapılanların veya kemli yaptıklarının cezasıyla mükâfatını yalnız yeryüzündeki insanlanl.m beklemekten başka çaresi bulunmıyan insanla mukayese edileme/

Hayal ve tasavvurun, derinliği ve çeşitli olması: Kil »eli eki

ruhlarda bir genişlik, ihtimamlarda bir büyüklük ve hislerde bir yücelik meydana getirecektir. Dolayısıyla ortaya dürüst bir seyri Ntilûk ve yüksek bir ahlâk çıkacaktır. Bu sülük ve ahlâk ile o dm yuvalarda yaşıyanlarınkini mukayese etmek mümkün değildir. De rin ve şümullü tasavvurun bütün bu faziletleri dünya hayatıyla İlgilidir. Buna bir de âhiretle ilgili akidenin oradaki mükâfat ve faziletlerini eklerseniz, kulun, bunlara sahib olabilmek için Allah'ın emrettiği hakkı, hayrı ve bütün iyi hareketleri yapmağa kokacağından şüpheniz olmasın.

— İslâm tasavvurunda olduğu gibi, âhirete olan inanç kesinleşince — ferdin ahlâkı düzelecek, tutumu doğrulacak, keyfiyet ve